Nếu bạn đang điều trị mụn trứng cá, rất có thể bạn đã từng nghe đến Tretinoin, Adapalene, Tazarotene hay gần đây là Trifarotene. Tất cả đều thuộc nhóm Retinoid, nhóm hoạt chất được các hiệp hội da liễu xem là nền tảng trong điều trị mụn. Bài viết này giúp bạn hiểu 4 thế hệ Retinoid khác nhau thế nào, vì sao các thế hệ sau ra đời, và cách dùng Retinoid bôi sao cho ít kích ứng. Nội dung được tổng hợp từ chương “Topical Retinoids and Acne” của Marchitto MC và cộng sự cùng các bài tổng quan khoa học được Song Nhi tổng hợp.

Vì sao retinoid bôi là nền tảng trong điều trị mụn?

Các nhóm chuyên gia về mụn trứng cá đã nhiều lần khuyến cáo rằng phần lớn người bị mụn nên được điều trị bằng Retinoid bôi phối hợp với thuốc kháng khuẩn (như Benzoyl peroxide hoặc Clindamycin) [4]. Lý do là Retinoid không chỉ làm giảm các nốt mụn đang thấy, mà còn ức chế sự hình thành vi nhân mụn (microcomedone), tổn thương sớm nhất và là “mầm” của mọi loại mụn sau này [1], [4].

Một quan niệm phổ biến cho rằng Retinoid chỉ dành cho mụn đầu đen, đầu trắng. Thực tế, các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy Retinoid bôi đơn trị liệu làm giảm đáng kể cả mụn viêm, với hiệu quả tương đương trên mụn không viêm [4].

Retinoid hoạt động thế nào trên da mụn?

Thụ thể RAR, RXR và ba isotype α, β, γ

Retinoid phát huy tác dụng thông qua các thụ thể nằm trong nhân tế bào sừng, từ đó điều hòa quá trình phiên mã gen. Có hai họ thụ thể:  Retinoic Acid Recepter (RAR) và Retinoid X Receptor (RXR), mỗi loại đều có 3 kiểu đồng dạng là α, β và γ [1].

Cơ chế diễn ra theo các bước:

  1. Retinoid thấm vào tế bào sừng và đi vào nhân tế bào.
  2. Retinoid gắn vào RAR, không gắn vào RXR.
  3. RAR bắt cặp với RXR tạo thành phức hợp dị nhị hợp (heterodimer) RAR–RXR. Phức hợp này chỉ cần Retinoid gắn vào RAR là đủ để hoạt động; RXR không cần gắn Retinoid nhưng bắt buộc phải có mặt để kết hợp với RAR [7].
  4. Phức hợp RAR–RXR bám vào các yếu tố đáp ứng Acid Retinoic (RARE) ở vùng khởi động của các gen đích, từ đó điều hòa phiên mã những gen chịu trách nhiệm về tác dụng của retinoid [1], [2], [7].
Cơ chế tác dụng của retinoid bôi: retinoid gắn RAR, tạo phức hợp dị nhị hợp RAR–RXR, bám RARE và điều hòa phiên mã gen
Cơ chế tác dụng của Retinoid bôi: Retinoid gắn RAR, tạo phức hợp dị nhị hợp RAR–RXR, bám RARE và điều hòa phiên mã gen

Mỗi Retinoid có cấu trúc khác nhau nên “ưa” các loại RAR khác nhau, và đây là chìa khóa để hiểu sự khác biệt giữa các thế hệ retinoid [1], [3].

Tại sao RAR-γ đặc biệt quan trọng trong da liễu?

  • RAR-γ là “chủ nhân” của biểu bì: RAR-γ chiếm gần 90% tổng số RAR trong biểu bì người, còn RXR-α chiếm gần 90% tổng số RXR. Vì vậy, phần lớn hoạt động của Retinoid trên da bình thường được điều hòa qua phức hợp RAR-γ–RXR-α [7].
  • Da là nơi RAR-γ được biểu hiện mạnh nhất cơ thể: theo dữ liệu Human Protein Atlas, mức biểu hiện mRNA của RAR-γ ở da cao vượt trội so với RAR-β [2].
  • Tác động đúng đích: retinoid chọn lọc RAR-γ tác động chủ yếu lên tế bào sừng, mục tiêu chính trong điều trị mụn, đồng thời được kỳ vọng giảm tác dụng không mong muốn qua các thụ thể khác [2]. Về lý thuyết, việc ít tác động lên RAR-β có thể giúp giảm kích ứng tại chỗ, nhưng cần thêm nghiên cứu so sánh trực tiếp để khẳng định [3].
  • Nền tảng cho retinoid thế hệ 4: chính vì vai trò trên, trifarotene được thiết kế dựa trên cấu trúc vùng gắn phối tử của RAR-γ [2], [3].

Vậy RAR-α và RAR-β phân bố ở đâu?

Khác với RAR-γ tập trung ở da, hai thụ thể còn lại chủ yếu nằm ở các cơ quan khác. Theo dữ liệu Human Protein Atlas được tổng hợp trong tổng quan của Cosio và cộng sự [2]:

  • RAR-α biểu hiện nhiều nhất ở phổi, lách và túi mật. Khi không có retinoid gắn vào, RAR-α vẫn bám vào RARE và đóng vai trò ức chế các gen đích [2].
  • RAR-β biểu hiện nhiều nhất ở nhau thai, tuyến tiền liệt, bàng quang, thận và tim. RAR-β (cũng như RAR-γ) ít tương tác với các chất đồng ức chế (corepressor) [2]. Trên da, tác động lên RAR-β được cho là có liên quan đến một phần tác dụng kích ứng tại chỗ của retinoid [3].

Vì vậy, một retinoid càng chọn lọc RAR-γ thì càng tập trung tác dụng vào da, đồng thời được kỳ vọng giảm các tác động không mong muốn qua RAR-α và RAR-β [2].

Bình thường hóa quá trình sừng hóa nang lông

Tác dụng quan trọng nhất của Retinoid trên mụn là bình thường hóa quá trình sừng hóa ở nang lông và giảm sự kết dính của các tế bào sừng. Nhờ vậy, vi nhân mụn không bị tích tụ mà được đẩy ra ngoài, bã nhờn thoát lên bề mặt da, giảm tắc nghẽn đơn vị nang lông tuyến bã và hạn chế hình thành tổn thương mụn mới [1]. Hiệu quả này phụ thuộc nồng độ: trong các nghiên cứu siêu cấu trúc, 12 tuần dùng Tretinoin 0,1% và 0,025% làm giảm vi nhân mụn lần lượt 80% và 35% [4].

Chống viêm và tác động lên tuyến bã

Retinoid bôi còn có đặc tính chống viêm: Làm giảm giải phóng nhiều cytokine gây viêm như IL-1β, IL-6, IL-12, TNF-α và IFN-γ, đồng thời làm giảm biểu hiện thụ thể Toll-like receptor 2 (TLR-2), thụ thể điều khiển phản ứng viêm khi da tiếp xúc với vi khuẩn Cutibacterium acnes [1]. Ngoài ra, Retinoid bôi có thể làm teo tuyến bã và giảm sản xuất bã nhờn, qua đó hạn chế tình trạng viêm do C. acnes vốn phụ thuộc vào bã nhờn [1].

Retinoid cũng có lợi cho các “di chứng” sau mụn: chúng giúp làm mờ vùng tăng sắc tố bằng cách ức chế vận chuyển melanosome và đẩy nhanh quá trình thay mới biểu bì [4].

4 thế hệ retinoid: khác nhau ở đâu?

Kể từ khi tretinoin được FDA (Hoa Kỳ) phê duyệt năm 1971, Retinoid đã được cải tiến qua nhiều lần thay đổi cấu trúc hóa học, tạo nên 4 thế hệ [2], [5]. Trong đó, chỉ thế hệ 1, 3 và 4 có dạng bôi để trị mụn [3].

Sơ đồ 4 thế hệ retinoid: đại diện và đặc điểm cấu trúc
Sơ đồ 4 thế hệ retinoid: đại diện và đặc điểm cấu trúc

Thế hệ 1: Tretinoin, isotretinoin (retinoid tự nhiên)

Thế hệ đầu tiên gồm các Retinoid tự nhiên, tạo ra bằng cách biến đổi nhóm phân cực của vitamin A: retinol, retinal, tretinoin, isotretinoin, alitretinoin. Đặc điểm là không tác động chọn lọc lên thụ thể [2]. Tretinoin (all-trans retinoic acid) và tiền chất của nó là all-trans retinol là những retinoid bôi tự nhiên duy nhất được dùng trong điều trị mụn [1]. Tretinoin là retinoid bôi đầu tiên được FDA phê duyệt cho mụn trứng cá, năm 1971 [5].

Tretinoin có nhiều nồng độ (ví dụ 0,025%, 0,05%, 0,1%); isotretinoin bôi 0,05% và 0,1% được dùng ở một số quốc gia [4].

Thế hệ 2: Etretinate, acitretin (không dùng bôi trị mụn)

Thế hệ thứ hai là các hợp chất tổng hợp một vòng thơm (monoaromatic), trong đó vòng cyclohexene được thay bằng vòng benzene: etretinate và acitretin [2]. Nhóm này dùng đường uống trong điều trị vảy nến [5], không phải thuốc bôi trị mụn.

Thế hệ 3: Adapalene, tazarotene (retinoid đa vòng thơm)

Thế hệ thứ ba là các retinoid đa vòng thơm (polyaromatic), hình thành do vòng hóa chuỗi bên, và có tính chọn lọc thụ thể cao hơn: adapalene, tazarotene (và bexarotene, không dùng trị mụn) [2]. Adapalene, tazarotene và trifarotene đều là retinoid tổng hợp, cơ thể không tự sản xuất được [1].

  • Adapalene chọn lọc trên RAR-β và RAR-γ hơn RAR-α [2]. Các nồng độ thường dùng là 0,1% và 0,3%; nghiên cứu đăng ký cho thấy adapalene 0,3% hiệu quả hơn 0,1% trên mọi chỉ số, với dung nạp tốt ở cả hai nồng độ [4].
  • Tazarotene có ái lực cao với cả ba isotype RAR, trong đó ái lực với RAR-β cao hơn khoảng 5–8 lần [2]. Tazarotene 0,1% dạng kem đã cho thấy hiệu quả làm giảm tăng sắc tố sau mụn [4].

Thế hệ 4: Trifarotene (chọn lọc RAR-γ)

Trifarotene là retinoid thế hệ 4, được thiết kế dựa trên cấu trúc vùng gắn phối tử của RAR-γ [2], [3]. Hoạt chất này tác động mạnh và chọn lọc lên RAR-γ, hoạt tính trên RAR-β và RAR-α thấp hơn lần lượt 16 lần và 65 lần, và không tác động lên RXR [2], [3].

Trifarotene 50 µg/g dạng kem được FDA phê duyệt cho mụn trứng cá vào tháng 10/2019, là retinoid bôi mới đầu tiên được FDA phê duyệt sau hơn 20 năm, và là retinoid bôi đầu tiên được nghiên cứu chuyên biệt trên cả mụn ở mặt và mụn ở thân mình (ngực, lưng, vai) [3]. Theo tờ hướng dẫn sử dụng Aklief (trifarotene 50 µg/g), thuốc dành cho người từ 12 tuổi trở lên, bôi một lần mỗi ngày vào buổi tối [6].

Về lý thuyết, việc chọn lọc RAR-γ có thể giúp giảm bớt kích ứng tại chỗ liên quan đến RAR-β so với các retinoid ít chọn lọc hơn, nhưng các tác giả nhấn mạnh rằng cần thêm nghiên cứu so sánh trực tiếp với các thế hệ trước để khẳng định điều này [3].

So sánh ái lực thụ thể của các retinoid bôi

Marchitto và cộng sự (phỏng theo Wolverton) so sánh mức liên kết đặc hiệu của các retinoid bôi với 6 thụ thể nhân [1]:

  • Tretinoin liên kết ở mức trung bình (++) với cả ba thụ thể RAR-α, RAR-β và RAR-γ, đúng với đặc điểm “không chọn lọc” của thế hệ 1.
  • Adapalene liên kết yếu với RAR-α, mức trung bình (++) với RAR-β và RAR-γ.
  • Tazarotenic acid (dạng hoạt tính của Tazarotene) liên kết tối thiểu (+) với RAR-α, mức trung bình (++) với RAR-β và RAR-γ.
  • Trifarotene không liên kết với RAR-α và RAR-β, chỉ liên kết tương đối mạnh (+++) với RAR-γ.
  • Cả 4 retinoid đều không liên kết với các thụ thể RXR (RXR-α, RXR-β, RXR-γ).

Như vậy, qua các thế hệ, Retinoid bôi ngày càng giảm liên kết với RAR-α và tập trung dần vào RAR-γ, thụ thể chiếm ưu thế ở biểu bì.

Bảng 5.1: mức liên kết của tretinoin, adapalene, tazarotenic acid và trifarotene với các thụ thể RAR và RXR
Bảng: Mức liên kết của tretinoin, adapalene, tazarotenic acid và trifarotene với các thụ thể RAR và RXR

Sự khác biệt về ái lực thụ thể (với RAR, RXR và cả protein gắn acid retinoic nội bào CRABP II) được cho là một phần nguyên nhân dẫn đến khác biệt về độ dung nạp giữa các retinoid [4].

Tác dụng phụ thường gặp và cách dùng để giảm kích ứng

Ở tất cả Retinoid bôi, kích ứng tại chỗ là lý do chính khiến người dùng khó chịu và bỏ dở điều trị [5]. Kích ứng thường gồm bong tróc, đỏ da, rát, khô da, hay gặp trong vài tuần đầu rồi giảm dần. Đây là kích ứng nông, mức độ nhẹ đến vừa, giới hạn ở biểu bì. Khi quá trình bong vảy được bình thường hóa, các tế bào sừng sắp xếp lại và tình trạng kích ứng sẽ qua đi [4]. Một tổng quan hệ thống 34 nghiên cứu cho thấy tần suất kích ứng có ý nghĩa lâm sàng đều thấp ở cả adapalene, tazarotene và tretinoin [4].

Các chiến lược được khuyến nghị để giảm kích ứng gồm [4]:

  • Hiểu rằng kích ứng nhẹ có thể là một phần của quá trình điều trị và thường giảm sau 1–2 tuần.
  • Rửa mặt dịu nhẹ, tránh rửa quá nhiều.
  • Bôi Retinoid cách ngày trong 2–4 tuần đầu, giai đoạn dễ kích ứng nhất.
  • Dùng kem dưỡng ẩm dịu nhẹ, không gây nhân mụn.
  • Hoặc dùng phương pháp tiếp xúc ngắn trong 2–4 tuần đầu: bôi lên mặt 30–60 phút rồi rửa sạch.
Các bước dùng retinoid bôi để giảm kích ứng
Các bước dùng Retinoid bôi để giảm kích ứng

Dưỡng ẩm đóng vai trò lớn: theo một tổng quan, kem dưỡng ẩm “có thể có vai trò lớn hơn đối với độ dung nạp retinoid so với các yếu tố nội tại như nồng độ và tá dược” [4].

Những lưu ý quan trọng khi dùng Retinoid

  • Phụ nữ có thai hoặc dự định có thai: nhóm retinoid có nguy cơ gây quái thai [3]. Ví dụ, tờ hướng dẫn sử dụng Aklief (trifarotene) ghi rõ không dùng khi đang mang thai hoặc dự định có thai. Hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ Retinoid nào nếu bạn đang mang thai, dự định có thai hoặc đang cho con bú.
  • Chống nắng: tránh phơi nắng quá mức trong thời gian điều trị; dùng kem chống nắng và che chắn khi ra ngoài.
  • Không tự ý phối hợp nhiều sản phẩm gây bong tróc, kích ứng cùng lúc. Nguy cơ tác dụng phụ tăng khi dùng thêm các thuốc bôi khác [4].
  • Kiên trì: retinoid cần thời gian để phát huy tác dụng, và việc duy trì giúp ngăn mụn mới hình thành [4].
  • Nhiều retinoid bôi là thuốc kê đơn. Hãy dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.

Sản phẩm retinoid tại Song Nhi Pharmacy

Song Nhi Pharmacy hiện có các sản phẩm retinoid bôi thuộc các thế hệ khác nhau:

Mỗi làn da và mức độ mụn cần một lựa chọn khác nhau. Nếu bạn chưa biết nên bắt đầu với Retinoid nào, nồng độ bao nhiêu, hay phối hợp ra sao, hãy nhắn cho Dược sĩ Song Nhi để được tư vấn miễn phí.

Tài liệu tham khảo

  1. Marchitto MC, Kang S, Chien AL. Topical Retinoids and Acne. In: Suh DH, editor. Acne: Current Concepts and Management. Updates in Clinical Dermatology. Springer; 2021. Chapter 5. doi:10.1007/978-3-030-68996-4
  2. Cosio T, Di Prete M, Gaziano R, et al. Trifarotene: A Current Review and Perspectives in Dermatology. Biomedicines. 2021;9(3):237. doi:10.3390/biomedicines9030237
  3. Brumfiel CM, Patel MH, Bell KA, Cardis MA. Assessing the Safety and Efficacy of Trifarotene in the Treatment of Acne Vulgaris. Therapeutics and Clinical Risk Management. 2021;17:755–763. doi:10.2147/TCRM.S286953
  4. Leyden J, Stein-Gold L, Weiss J. Why Topical Retinoids Are Mainstay of Therapy for Acne. Dermatology and Therapy. 2017;7(3):293–304. doi:10.1007/s13555-017-0185-2
  5. Baldwin H, Webster G, Stein Gold L, Callender V, Cook-Bolden FE, Guenin E. 50 Years of Topical Retinoids for Acne: Evolution of Treatment. American Journal of Clinical Dermatology. 2021;22(3):315–327. doi:10.1007/s40257-021-00594-8
  6. Galderma (UK) Ltd. Package leaflet: Information for the patient – Aklief 50 microgram/g cream (trifarotene). Sửa đổi lần cuối tháng 6/2026.
  7. Mukherjee S, Date A, Patravale V, Korting HC, Roeder A, Weindl G. Retinoids in the treatment of skin aging: an overview of clinical efficacy and safety. Clinical Interventions in Aging. 2006;1(4):327–348. doi:10.2147/ciia.2006.1.4.327

Bài viết mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ.